Trong vai trò là người ra quyết định, chúng ta thường muốn mau chóng thoát khỏi cảm giác khó chịu gây ra bởi nghịch lý cảm xúc bằng cách đưa ra lựa chọn càng nhanh càng tốt, ngay cả với những lựa chọn mang yếu tố đạo đức - những lựa chọn có thể gây hại hoặc vi phạm các chuẩn mực xã hội.

Để tránh bị ảnh hưởng bởi các lựa chọn mang yếu tố đạo đức, chúng ta cần lưu ý đến việc dung hòa lợi ích giữa các bên liên quan cũng như cần xem xét vấn đề một cách có hệ thống hơn trước khi đưa ra các quyết định cuối cùng.

Nghịch lý cảm xúc là gì?

Ambivalence - là trạng thái não bộ cùng lúc có hai cảm xúc hoặc các phản ứng trái ngược trước cùng một sự kiện, hiện tượng. Đây là một cảm xúc tự nhiên của con người, thường được gọi tên là “mâu thuẫn” hay “nghịch lý” trong suy nghĩ.

Một số nghiên cứu đã chỉ ra rằng rất nhiều người gặp phải tình trạng mâu thuẫn trong suy nghĩ nhưng không phải lúc nào cũng xác định chính xác nguyên nhân gây ra xung đột giữa cảm xúc tích cực và tiêu cực. Điều tưởng chừng như không quá quan trọng này lại thường bị bỏ qua, bởi nếu nhận thức được chính xác nguyên nhân của mâu thuẫn, chúng ta có thể đưa ra quyết định hiệu quả hơn.

Việc nhận ra những mâu thuẫn trong suy nghĩ cho phép chúng ta tạm dừng các phán đoán ban đầu (thường mang nhiều định kiến) và cố gắng hiểu điều gì thực sự gây ra sự khó khăn cho ta trong việc đưa ra quyết định. Bằng cách này, chúng ta còn có thể tìm thấy những thông tin liên quan đã bị bỏ lỡ trước đây nhằm tổng hợp thông tin kỹ lưỡng hơn trong quá trình tìm nguyên nhân, đặc biệt quan trọng nhất là khi đưa ra các quyết định mang yếu tố đạo đức phức tạp.

Nguồn: Internet

Trong hai nghiên cứu gần đây của nhóm tác giả (Morela Hernandez – Giáo sư về Chính sách công và Quản trị kinh doanh Đại học Michigan; Cristiano Guarana - Phó giáo sư quản trị kinh doanh Đại học Indiana và Catherine Owsik – Nghiên cứu sinh tại Đại học Virginia) đã phát hiện ra rằng khi mọi người thực sự hiểu điều gì gây ra mâu thuẫn trong cảm xúc, ta sẽ cẩn trọng và quan tâm nhiều hơn tới các khía cạnh đạo đức trong lựa chọn của mình. Do đó, ta dễ dàng loại bỏ những thành kiến gây nhiễu và đưa ra những quyết định nhân văn hơn.

Giá trị của nghịch lý cảm xúc

Các quyết định vội vàng phần lớn dựa trên suy nghĩ vô thức hoặc theo thói quen. Não bộ thường sử dụng “Nguyên tắc ngón tay cái” và thông tin sẵn có để đưa ra lựa chọn khiến chúng ta cảm thấy quyết định của mình có ý thức và lý trí. Quá trình xử lý trong vô thức nêu trên có thể gây ra sự thiên vị trong lựa chọn và khiến việc đưa ra quyết định trở nên kém hiệu quả.

* Nguyên tắc ngón tay cái (rule of thumb) là một cụm từ chỉ các nguyên tắc không hướng đến sự chính xác hoặc đáng tin cậy trong mọi tình huống, nhưng có ứng dụng rộng rãi. Nguyên tắc ngón tay cái đề cập đến một quy trình hoặc tiêu chuẩn dễ học và dễ áp dụng, dựa trên kinh nghiệm thực tế hơn là lý thuyết.

Nguồn: Internet

Nghịch lý cảm xúc giữ cho tâm trí không bị mắc bẫy bởi những thành kiến vô thức. Chúng ta thường có sẵn một số quan điểm mặc định trong đầu trước khi nhận thức các dữ liệu liên quan của một vấn đề nào đó. Ví dụ như, khi đàm phán lương, chúng ta dường như chỉ quan tâm đến con số được nhận mà không xem xét đến những giá trị và lợi ích khác cho người lao động.

Một thiên kiến khác là “ác cảm với sự mất mát” - những cảm xúc tiêu cực của việc mất đi thứ gì đó mạnh hơn là niềm vui có được từ việc giành được thứ tương tự. Ví dụ: Các nhà bán lẻ thường sử dụng chương trình khuyến mãi, “Giảm giá đặc biệt! Chỉ hôm nay thôi!" để kích hoạt nỗi sợ bị bỏ lỡ của người tiêu dùng. Loại thông điệp có tính bất lợi lại đánh vào tâm lý khiến chúng ta mất tập trung hơn những thông điệp tích cực.

Khi nguồn gốc của sự mâu thuẫn được xác định là do yếu tố đạo đức, chúng ta cần nhanh chóng tạm dừng các phản ứng vô thức đó. Sau đó, chúng ta nên xem xét nội dung phù hợp về mặt đạo đức và đưa lợi ích của người khác vào quá trình ra quyết định của mình.

Ứng dụng nghịch lý cảm xúc khi ra quyết định là một cách để đạt được nhận thức đạo đức sâu sắc hơn cho mỗi người.

Ứng dụng đối với doanh nghiệp

Dựa trên các nghiên cứu trên, các nhà lãnh đạo có thể học cách kết hợp sự mâu thuẫn đã được xác định vào quá trình ra quyết định của mình nhằm đưa ra những quyết định tốt hơn và có đạo đức hơn. Dưới đây là ba cách để áp dụng những luận điểm trên tại nơi làm việc:

Xác định các mâu thuẫn

Ngoài việc lưu tâm đến nguồn gốc của sự mâu thuẫn, người lãnh đạo có thể hiểu thêm vấn đề bằng cách đặt câu hỏi cho các bên liên quan về vai trò của các quy trình và hệ thống đã được thiết lập. Họ cũng có thể tạo cơ hội để ươm mầm ý tưởng trong môi trường an toàn về mặt tâm lý, nơi nhân viên được tự do trình bày các ý kiến phản đối hoặc ủng hộ các sáng kiến mới một cách thoải mái.

Sử dụng nghịch lý cảm xúc trong thảo luận trước khi ra quyết định

Để tạo ra sự cân bằng giữa các lựa chọn và giảm thiểu những định kiến trong nhận thức, các nhà lãnh đạo có thể yêu cầu nhân viên viết riêng những ưu và nhược điểm của các quyết định chiến lược quan trọng. Bước này cho phép nhân viên tạm dừng phán xét và xem xét các quan điểm khác nhau. Sau đó, các nhà lãnh đạo có thể thúc đẩy tranh luận nhóm và khuyến khích nhân viên đưa ra quan điểm đối lập đầy đủ trước khi cho phép họ có quyết định riêng.

Chia sẻ ý tưởng giả định giữa các cấp khác nhau của một tổ chức

Các nhà quản lý có thể yêu cầu cấp dưới suy nghĩ về các quyết định được thông qua và cân nhắc các câu hỏi giả định, chẳng hạn: “Điều gì sẽ xảy ra nếu chúng ta không ngừng đầu tư vào sản phẩm này?”. Họ cũng có thể kiểm tra nhân viên của mình trong các cuộc họp định kỳ bằng cách hỏi: “Chúng ta có thể làm khác đi điều gì trong tháng này không?”. Các cuộc thảo luận thực tế sẽ giúp mở ra các quyết định tốt hơn trong tương lai vì chúng ta sẽ phân tích kỹ về các thông tin và ý tưởng liên quan mà có thể đã bị bỏ qua trước đó.

Hầu hết các nghiên cứu trước đây về cách các nhà quản lý có thể giúp nhân viên nâng cao nhận thức về đạo đức dựa trên các đặc điểm của nhân viên hoặc văn hóa công ty. Mặc dù nhóm tác giả thừa nhận tầm quan trọng của hai điều này, nhưng các nhà quản lý được khuyến khích tạo cơ hội cho nhân viên cân bằng thông tin mâu thuẫn và tạm dừng các phán đoán vội vàng ban đầu trước khi quyết định.

Kết quả nghiên cứu của nhóm tác giả chứng minh nhất quán và mạnh mẽ rằng những cá nhân nhận thức được mâu thuẫn trong cảm xúc của họ có nhiều khả năng quan tâm đến khía cạnh nhân đạo trong các tình huống khó xử hơn những người khác và đưa ra các quyết định đạo đức hiệu quả: Ít phản ứng cảm tính và vi phạm đạo đức cũng như có thể giúp tạo ra các năng lực để tạo quyết định mới.

Lược dịch: Nguyễn Huyền Trang

Nguồn tham khảo:

Use Your Ambivalence to Make More Ethical Decisions (mit.edu)